Opmerkzaamheid en Gehoorzaamheid (april '10)
In omvangrijk werken komt Peter Watson ("Ideeën", Spectrum 2008, "Grondleggers van de moderne wereld", Spectrum 2001) tot de conclusie dat op het gebied van de bêta-wetenschappen enorme vooruitgang is geboekt. Werkelijke nieuwe kennis over het zelf, over bewustzijn en dergelijke belangrijke concepten is er echter niet. Van vooruitgang is geen sprake.
Op zoek naar wijsheid neemt Rob Riemen ("Adel van de Geest", Atlas 2009) ons in enkele essays mee in een poging tot oriëntatie te midden van grote politieke en culturele problemen - en de ideologische verwarringen - van de huidige (Westerse) wereld. Hij gaat in op begrippen als waarheid, vrijheid en cultuur. Een citaat: "De waarheid maakt vrij omdat zij macht over ons heeft; zij ons gezegt, en niet andersom. Maar deze absolute, ontoegankelijke waarheid, die wij met ons geweten kunnen kennen maar nimmer bezitten, kan per definitie niet ingeperkt worden door een vergankelijke vorm. Vandaar dat geen sterveling ooit mag menen de waarheid in pacht te hebben. Orthodoxie - theïstisch of atheïstisch - wordt fundamentalisme wanneer deze essentie van de waarheid niet gerespecteerd wordt. De aldoor veranderende wereld vereist telkens nieuwe vormen waarin de waarheid getoond wordt. Een ander woord voor deze vormen is: cultuur. Cultuur vernietigen betekent de waarheid vernietigen. En de waarheid vernietigen is niets anders dan de mens zijn waardigheid ontnemen"(blz.69).
Net zoals Watson doorploegt Riemen de ontwikkeling van ideeën, van Socrates tot nu. In plaats van de "Local Knowledge" van Geertz (1983) noemt Riemen, vrij naar Thomas Mann, de lokale kennis mythen, de oudste sporen van de menselijke geest. De taalgeworden ervaringen van de mens. De mythe is tijdloos, omdat deze ervaringen zo oud zijn als de mensheid. Al het betekenisvolle leven is mythisch leven, dat wil zeggen: in sporen treden. Doch ieder mens is verantwoordelijk voor de sporen waarin hij treedt. Het geheim van de mythe waarvoor de mens kiest is niet alleen de herhaling van het verleden, maar ook verder schrijden, veranderen, openstaan voor het nieuwe. Het 'eens' van de mythe is het verlden, en ook de toekomst. Geloof - theïstisch of atheïstisch - wordt dan ook gevormd door 'Opmerkzaamheid' en 'Gehoorzaamheid'. Opmerkzaam op de veranderingen in de wereld, op de wisselende gedaanten van de waarheid en recht; gehoorzaamheid, die niet verzuimt leven en werkelijkheid aan deze veranderingen en wisselingen aan te passen en zo de geest recht te blijven doen. De waarheid in pacht hebben, hoogmoed, betekent een 'pact met de duivel'.